وفور نقل شده است . سياق آيات مذكور هم بر همين نكته دلالت دارد . « 1 » شايد گفته شود ، نخستين آياتى كه فرود آمد ، سورهء فاتحة الكتاب بود . « 2 » خصوصا كه رسول اكرم ( ص ) ، على ( ع ) و خديجه ( س ) روز دوم بعثت نماز خواندند . روشن است كه اين مطلب چيزى را ثابت نمىكند ، زيرا احتمال دارد ، سورهء فاتحة الكتاب بلافاصله پس از سورهء علق نازل شده باشد . چنان كه احتمال مىرود ، نماز در ابتدا بدون سوره فاتحة الكتاب بوده ، سپس خواندن اين سوره در نماز واجب شد . البته اين مطلب را هيچ كس نگفته است . از سوى ديگر اين نكته با رواياتى كه نماز بدون سوره را نماز نمىداند ، « 3 » منافاتى ندارد ، زيرا ممكن است ، هنوز در آن زمان قرائت سوره در نماز تشريع نشده باشد . از سويى روايت كرده‌اند كه سورهء فاتحه پس از سورهء مدثّر يعنى چندين سال پس از بعثت نازل شد . « 4 » ديدگاه سوم اين است كه نخستين آياتى كه بر رسول اكرم ( ص ) نازل شد ، سورهء مدثّر بود . « 5 » به زودى خواهيم ديد كه اين سوره پس از دعوت سرّى ، فرود آمد . چنان كه خود آنان رواياتى نقل كرده‌اند كه با اين نظرشان منافات دارد . « 6 » * * *

--> ( 1 ) . الدر المنثور ، 6 / 368 ؛ الاتقان فى علوم القرآن ، 1 / 23 . ( 2 ) . الدر المنثور ، 1 / 24 . ( 3 ) . وسائل الشيعة ، 4 / 732 - 733 . ( 4 ) . الاتقان فى علوم القرآن ، 1 / 24 . ( 5 ) . همان ، 23 . ( 6 ) . بنگريد : الميزان ، 2 / 22 .